 |
 |
 |
 |
|
|
|
|
|
Hugo Kołłątaj to drugi obok Staszica wybitny przedstawiciel
obozu postępu. Urodził się na Wołyniu, w niezamożnej rodzinie szlacheckiej. Po
ukończeniu szkoły w Pińczowie kształcił się w Akademii Krakowskiej, którą
ukończył ze stopniem doktora filozofii. Bierze czynny udział w pracach
Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych i Komisji Edukacji Narodowej. W okresie Sejmu
Czteroletniego oddaje się działalności politycznej. W rozprawie pt. "Do
Stanisława Małachowskiego ... Anonima listów kilka" przygotował program reform
uwieńczonych Konstytucją 3 maja. Pod swoim przywództwem skupił grupę radykalnych
pisarzy, zwaną Kuźnią Kołłątajowską. W czasie powstania kościuszkowskiego
należał do Rady Najwyższej Narodowej. Po utracie niepodległości przez Polskę,
aresztowany przez Austriaków, przebywał 8 lat w więzieniu. Po powrocie do kraju
zajął się pisaniem dzieł naukowych poświęconych historii, filozofii i oświacie.
Główne dzieła polityczne Kołłątaja to przede wszystkim wspomniana rozprawa "Do
Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego, o przyszłym sejmie Anonima
listów kilka" oraz "Prawo polityczne narodu polskiego" poprzedzone odezwą "Do
Prześwietnej Deputacji".
Podobnie jak Staszic, żąda Kołłątaj dziedziczności tronu, zniesienia liberum
veto, praw dla mieszczan i wolności dla chłopów. W projektach dotyczących
organizacji władz państwowych różni się od Staszica tym, że gdy ten powierzał
władzę wykonawczą sejmowi, Kołłątaj pozostawia mu władzę ustawodawczą, władzę
wykonawczą przekazuje ministerstwom. W sejmie przewiduje dwie izby - jedną dla
szlachty, drugą dla mieszczan.
Ostro protestuje Kołłątaj przeciwko tragicznej sytuacji chłopa pańszczyźnianego,
domaga się dla niego wolności osobistej, ale nie wysuwa postulatu uwłaszczenia.
Szlachcie, która protestowała przeciwko nadaniu chłopom wolności pod pozorem, że
są oni jeszcze nieoświeceni przypomniał, że znacznie groźniejszy jest oświecony
niewolnik, gdyż rozumie on swą sytuację i jej przyczyny i "przygotowuje zemstę
na swych dręczycieli". Głębokiego humanizmu dowodzą jego poglądy dotyczące
układów społecznych. Pisał m.in.: "Czy biały, czy czarny niewolnik, czy pod
przemocą niesprawiedliwego prawa, czy pod łańcuchami jęczy - człowiek jest i w
niczym się od nas nie różni". Nic więc dziwnego, że postać Kołłątaja i jego
myśli znane były i cenione wśród ludu polskiego i stąd zrodziła się wówczas
opinia, że lud i pospólstwo idzie za księdzem Kołłątajem i "oni przemogą, bo są
liczniejsi".